VỀ BƯNG BIỀN ĂN MẮM LIA THIA
Tất cả chúng ta đều biết rằng cá lia thia có nhiều màu sắc và thường được xem là cá kiểng, cá đá nên khi nghe qua mắm cá lia thia chắc hẳn rất nhiều người không khỏi thắc mắc. Thật ra lia thia hoàn toàn có thể làm mắm được đó nghen. Và đối với những ai đã một lần thưởng thức qua mắm cá lia thia sẽ không thể nào quên được hương vị thơm nồng, đậm đà của loại mắm này. Khi nhắc đến mắm cá lia thia, chúng ta phải đến ngay vùng đồng bằng Đức Huệ, Long An.
Đi xúc cá lia thia phải vào tận sâu trong các đồng bưng nên di chuyển bằng phương tiện xe gắn máy chính là thích hợp nhất.
Ở yên xe phía sau bao giờ cũng ràng theo dụng cụ, nhìn có vẻ cồng kềnh nhưng xem ra lại khá đơn giản bởi mỗi người chỉ cần trang bị một cái rổ xúc cá cùng với cặp thau và rổ đựng cá. Qua lời chia sẻ của những người đi xúc, địa điểm xúc cá lia thia không cố định, cứ chạy đến nơi nào có cá thì dừng lại xúc. Có những hôm chạy xa hàng chục cây số trên những con đường đất gập ghềnh trơn trượt khó đi mà đến nơi lại không có cá thì đành phải chịu đi về tay không. Càng đi sâu vào vùng đồng bưng Đức Huệ không ai lại không ngỡ ngàng trước vẻ đẹp hoang sơ của những cánh đồng cỏ năng ngập trong mặt nước phèn chua mênh mông.
Ở Long An, vùng bưng trũng ở Đức Huệ có rất nhiều các lia thia. Mùa nghịch khoảng từ tháng sáu tới tháng chín, có thể đi xúc xa sang các huyện khác khoảng năm sáu chục cây số. “Đi xúc cá thì tranh thủ dậy sớm đi từ năm giờ sáng tới một hai giờ chiều vì chỗ này không có thì mình kiếm chỗ khác nên tốn nhiều thời gian”.
Rất thú vị khi lần đầu tiên tận mắt thấy cảnh người ta lội đồng bắt con cá lia thia. Nếu chỉ bắt vài con để về bỏ vào chậu xem nó đá nhau như các trò chơi của trẻ nhỏ thì chắc là dễ thực hiện. Còn đây là việc gom bắt số lượng lớn để làm mắm thì rất khó bắt vì lúc nước lên người đi xúc cá phải cầm cái rổ bự xoay vòng tròn cho cá gom lại rồi xúc vào. Khoảng tháng mười một âm lịch đến tháng hai tháng ba năm sau thì cá nhiều. Mùa nước nổi mỗi người chỉ xúc được vài trăm gram, đến mùa nước cạn thì nhiều hơn, có người xúc tận ba bốn kí. Cá lia thia có nhiều loại, mang nhiều màu sắc khác nhau. Nói đến cá lia thia dùng để làm mắm chính là cá lia thia ta hay còn gọi là cá lia thia ruộng, cá lia thia đồng. Cá lia thia ta có kích thước nhỏ, con lớn chỉ dài ba phân thích ứng với vùng nước phèn chua, chúng thường núp mình dưới lớp năng già úa mọc chìm dưới nước vì thế đồng bưng là môi trường lí tưởng của chúng. Theo chia sẻ của người dân ngày xưa cá lia thia rất nhiều, bây giờ nguồn cá tự nhiên này cũng dần ít đi do đồng bưng trở thành đồng ruộng. Cá lia thia sinh sống ở môi trường thiên nhiên, may mắn nó là loài đẻ sung nên nguồn cá xem ra cũng tiếp tục được khai thác lâu dài và nhờ đó cũng tạo công ăn việc làm cho nhiều hộ dân ở địa phương. Cá xúc về được đem tới dựa bán cho cơ sở làm mắm. Ai cũng biết rằng thiên nhiên phú cho phương Nam mùa nước nổi cho tới ngày nay nguồn lợi từ thủy sản vẫn còn dư thừa để làm khô làm mắm.Trong số các loại mắm đặc sản làm từ cá đồng thì có lẽ mắm cá lia thia được xem là khá độc đáo, bởi vì có kích thước khá nhỏ, chỉ bằng lóng tay mà thôi và xưa nay chỉ để đá chơi. Vậy nên ý tưởng làm mắm quả thật rất là độc đáo và tuyệt vời. Một trong những cơ sở làm mắm cá lia thia nổi tiếng nhất ở huyện Đức Huệ - Long An phải kể đến cơ sở Út Lớn.
(Nghệ sĩ Vũ Thanh trải nghiệm đi xúc cá)
Hằng ngày, khoảng từ một đến ba giờ chiều, đến cơ sở thu mua cá lia thia Út Lớn sẽ dễ dàng bắt gặp hình ảnh những chiếc xe máy chở thau cá lia thia phía sau tấp nập đem về giao bán. Một ký cá lia thia bán được khoảng ba trăm ngàn đồng. Thau cá kha khá bán được bộn tiền nhưng là thành quả của cả một nhóm người và người đem đi bán chỉ là đại diện mà thôi. Cá gom bắt về phải được lựa bỏ cá tạp, lựa bỏ rác rồi mới đem cân kí tính tiền. Trung bình một ngày cơ sở Út Lớn thu mua tiêu thụ khoảng vài chục kí mùa nghịch, vào mùa thuận khoảng hai trăm kí cá mỗi ngày. Cá thu mua về phải được loại bỏ rác, rửa sạch liền không để qua ngày cá sẽ bị nát làm mắm sẽ không ngon. Cá lia thia được trộn đều cùng muối, ủ trong lu. Cá được ủ hai đêm sẽ vớt ra cho loại bỏ nước muối tanh đi. Cá lia thia trộn đều với tỏi, ớt, đường, bột ngọt và thính. Theo chia sẽ của cô Út chủ cơ sở thì để mắm được ngon quan trọng nhất là thính. Thính ở đây được lại tại nhà từ cơm phơi khô rang và xay nhuyễn, thính đỏ thì con mắm sẽ lên màu đẹp và ngon. Công đoạn làm mắm cũng kì công không kém gì các công đoạn làm mắm. Cá lia thia và các nguyên liệu trộn đều được cho vào hũ thủy tinh, ém chặt. Mắm sẽ dùng được sau một tháng và được bảo quản trong hai tháng nữa. Hũ mắm thành phẩm trông rất bắt mắt và trải qua cả quy trình làm mắm thật kì công thì chúng ta mới thấu hiểu và cảm nhận được tấm lòng và công sức của người làm đặt vào từng mẻ mắm một. Từ đó, phần nào chúng ta mới hiểu thêm được chỉ từ món ăn dân dã thôi lại trở thành một món ăn đặc sản của cả vùng bưng Đức Huệ và cả tỉnh Long An.
Ngoài ăn với cơm trắng mắm chua cá lia thia rất thích hợp để cuốn bánh tráng cùng với đậu rồng non, thịt luộc ăn kèm với rau sống, chuối chát, đọt xoài,... ăn vào sẽ có cảm giác vừa chua chua mặn mặn ngọt ngọt cộng với vị ớt xiêm cay cay thơm nồng khó cưỡng thì mới hiểu tại sao món ăn dung dị này lại trở thành món khoái khẩu, món ăn ghiền của nhiều người như vậy. Ăn mắm cá lia thia phải ăn nguyên chất là ngon nhất tuy nhiên tùy khẩu vị người dùng mà có thể thêm miếng đường, giã thêm miếng tỏi ớt hay vắt thêm miếng chanh để mắm dịu ngon hơn nhưng cốt sau vẫn giữ nguyên hương vị của mắm.
(Mắm cá lia thia bày ra dĩa ăn kèm thịt luộc, rau sống)
Mắm cá lia thia vốn xa xưa chỉ là món ăn của gia đình, biếu cho người quen, người thân thưởng thức qua. Dần dần món ăn được nhiều người biết đến, được ưa thích và trở thành món đặc sản của vùng thượng tỉnh Long An. Với những tâm huyết của những người làm mắm cá lia thia để cho ra từng hũ mắm ngon.Hy vọng mắm cá lia thia của huyện Đức Huệ sẽ vươn xa hơn không chỉ ở Long An mà trên khắp mọi miền đất nước.
